Afstaða til náttúrunnar í ljósi fyrirbærafræði og austrænnar heimspeki

Ætlunin með verkefninu „Afstaða til náttúrunnar í ljósi fyrirbærafræði og austrænnar heimspeki“, sem hér verður lýst, er að stefna saman sterkum hópi íslenskra fræðimanna í því skyni að stofna til nýstárlegrar, gagnrýninnar umræðu um tengsl manns og náttúru, íslensku þjóðfélagi til hagsbóta. Samanburði verður beitt til að varpa ljósi á viðfangsefnið, og tveir hugmyndaheimar, fyrirbærafræði og kínversk heimspeki, látnir varpa ljósi hvor á annan með stöðugri skírskotun til upplifunar Íslendinga af náttúrunni. Markmið verkefnisins er þannig að efla fræðilega umræðu á Íslandi um afstöðu til náttúrunnar með því að

1. kynna hugmyndir 20. aldar heimspekinga, sér í lagi fyrirbærafræðinga, um samband manns og náttúru;

2. kynna hugmyndir austrænnar heimspekihefðar, og þá sér í lagi kínversks hugmyndaheims, um mann og náttúru;

3. draga fram hliðstæður og misræmi á milli þessara tveggja hugarheima;

4. draga af þessum samanburði almennan lærdóm og beita honum á
íslenskar aðstæður og álitamál.

Nánar tiltekið er markmiðið í því fólgið að virkja þá þekkingu sem aðstandendur verkefnisins búa yfir til að skrifa heildstætt safn greina, og kynna niðurstöður sínar á almennri ráðstefnu, sem leggja mun veigamikil lóð á vogarskálar fræðilegrar jafnt sem almennrar umræðu um náttúruna á Íslandi. Þau fjölbreyttu viðhorf sem hópurinn kann skil á munu nýtast til að bregða óvæntri birtu á málefni sem hafa á margan hátt orðið stöðnun að bráð í íslenskum hugarheimi. Fyrirbærafræði jafnt sem austræn hugsun hefur fram að færa margs konar hugtök, greiningar og innsýnir sem geta látið gott af sér leiða í íslensku samhengi – borið með sér ferska vinda.

Upphafsmaður fyrirbærafræðilegrar heimspeki var Edmund Husserl (1859-1938). Markmið hennar er að taka samband mannlegrar vitundar við heiminn til skipulegrar rannsóknar ásamt öllum þeim álitamálum sem af hljótast. Í meðförum lærisveina og arftaka Husserls verður fyrirbærafræðin að alhliða yfirvegun um tilveru mannsins í heiminum.

Fyrirbærafræðin er annað og meira en innhverf íhugun. Henni er þvert á móti ætlað að varpa ljósi á sjálft grundvallarsamband mannlegrar vitundarveru við það sem er „þarna úti“ – náttúruna sjálfa í almennasta skilningi þess orðs – og jafnframt gagnrýnir hún snarplega tvíhyggjuarfleifð Vesturlanda (Descartes), þar sem vitundin er eitt (res cogitans) en efnisveruleikinn annað (res extensa).

Merkasta framlag úr smiðju brautryðjenda fyrirbærafræðinnar til greiningar á náttúrunni er án nokkurs vafa sú hugsun sem Merleau-Ponty mótaði á síðustu æviárum sínum. Þar dregur Merleau-Ponty upp útlínur heimspekikenningar sem lítur á samband vitundar og heims sem samfléttu eða „krossbragð“ (fr. chiasme) og talar í þessu samhengi um „hold heimsins“ (fr. la chair du monde) sem allt í heiminum er hluti af.

Slík heildarhugsun hefur sótt mjög í sig veðrið á síðustu árum og býður heim ýmiskonar nýstárlegum sjónarhornum á stöðu mannsins í náttúrunni.Jafnframt hafa fræðimenn á síðari árum gert ýmsar uppgötvanir hvað varðar hugmyndir Husserls um náttúruna, sem finna má í þeim handritum og athugasemdum sem hann lét eftir sig. Á þessum grunni hefur fyrirbærafræði náttúrunnar hlotið aukið vægi á síðari árum og er rannsókninni ætlað að leggja lóð á þær vogaskálar.

Vestrænir fyrirbærafræðingar hafa löngum veitt asískum viðhorfum til náttúrunnar umtalsverða athygli. Martin Heidegger hafði til dæmis sérstakan áhuga á áherslu daóískra hugsuða í Kína á að efla eða jafnvel endurheimta samvirkni manneskju og náttúru. Heimsfræði daóista felur í sér að slík samvirkni hafi upphaflega verið til staðar en að manneskjan sé í óða önn að firrast frá náttúrulegu umhverfi sínu. Frá sjónarhóli daóista felst firringin einkum í því að á sama tíma og tæknilegar lausnir hafa fundist á einstökum úrlausnarefnum í samskiptum við náttúruna hafi manneskjan glatað bæði heildaryfirsýn og tilfinningu fyrir margbrotinni samvirkni í heildarferli náttúrunnar. Heidegger tók þessari innsýn daóistanna af fullri alvöru og gerði tilraun til að leysa úr þessum vanda, t.d. í ýmsum skrifum sínum um tæknihyggju. Þessi „samræða“ Heideggers og austurlenskra hugsuða hefur fengið talsverða umfjöllun á meðal samanburðarheimspekinga.

Í kjölfar gagnrýni daóista tóku svo konfúsískir hugsuðir í auknum mæli að beina sjónum sínum að stöðu manneskjunnar gagnvart náttúrunni, og í samtímanum hafa hugsuðir á borð við Harvard-prófessorinn Tu Weiming mótað nýstárlega konfúsíska sýn á grundvelli hins forna kínverska hugtaks um „einingu manns og náttúru“ (tian ren he yi), meðal annars með tilliti til vistfræðilegra aðstæðna í hröðum efnahagsuppgangi Alþýðulýðveldisins Kína en með skírskotun til heimspekilegra viðhorfa til umhverfismála í veröldinni í heild. Aðkallandi verkefni í umhverfismálum í Kína hafa leitt til þess að mikil gróska er í heimspekilegri umræðu um sígild kínversk viðhorf til náttúrunnar.

Þátttakendur í verkefninu eru eftirtaldir:

Dr. Björn Þorsteinsson, sem jafnframt er verkefnisstjóri rannsóknarinnar
Dr. Geir Sigurðsson
Dr. Jóhann Páll Árnason
Ottó Másson, MA-nemi
Dr. Ólafur Páll Jónsson
Dr. Páll Skúlason
Dr. Sigríður Þorgeirsdóttir